64 Тоифадаги хатоликлар

Маъно етишмаслиги

Хатоликларни ўрганиш
Чуқур ўрганиш

Барча хатоликлар

Кам маълумотда ҳам ҳикоя ва қонуниятларни топамиз

Конфабуляция
Алдаш ниятисиз хотирамиздаги бўшлиқларни тўлдириш учун онгсиз равишда ёлғон хотиралар ёки тушунтиришлар яратиш.
Тўпланиш иллюзияси
Тасодифий воқеалар ёки маълумотларда аслида мавжуд бўлмаган қонуниятларни кўриш.
Танланма ҳажмига бефарқлик
Кичик танланмалар катта танланмаларга қараганда камроқ ишончли эканлигини тушунмаслик.
Эҳтимолликни эътиборсиз қолдириш
Ноаниқлик шароитида қарор қабул қилишда биз эҳтимолликни эътиборсиз қолдирамиз, кўпинча бунинг ўрнига натижаларга эътибор қараташ.
Анекдотик хато
Статистик далиллардан кўра шахсий ҳикоялар ва анекдотларга кўпроқ аҳамият бериш.
Тўғрилик иллюзияси
Маълумотларга асосланиб натижаларни талқин қилиш ва башорат қилиш қобилиятимизни, айниқса маълумотлар изчил бўлганда, ортиқча баҳолаш.
Ниқобли одам хатоси
Бирор нарсани битта таъриф остида билсак, уни барча таърифлар остида билишимиз керак деб ўйлаш.
Янгилик иллюзияси
Яқинда пайқаган нарсамиз, гарчи узоқ вақтдан бери мавжуд бўлса ҳам, янги ҳодиса деб ўйлаш.
Қиморбоз хатоси
Ўтган тасодифий воқеалар келажакдаги тасодифий воқеалар эҳтимолига таъсир қилади деб ўйлаш.
Омадли қўл хатоси
Муваффақиятга эришган инсоннинг яна муваффақият қозониш имконияти каттароқ ("омад серияси"да) деб ўйлаш.
Сохта корреляция
Ўзгарувчилар ўртасида ҳеч қандай муносабат мавжуд бўлмаганда ҳам биз алоқани кўриш.
Парейдолия
Тасодифий ёки ноаниқ рағбатларда биз маъноли тасвирлар ёки шаклларни (масалан, юзларни) кўриш.
Антропоморфизм
Инсон хусусиятларини, ҳис-туйғуларини ёки ниятларини одам бўлмаган нарсаларга нисбат бериш.

Хусусиятларни стереотиплар, умумлашмалар ва ўтган тажрибалар асосида тўлдирамиз

Гуруҳ атрибуцияси хатоси
Шахснинг хусусиятлари у мансуб бўлган гуруҳни акс эттиради ёки гуруҳ қарорлари барча аъзоларнинг хоҳишларини акс эттиради деб ўйлаш.
Якуний атрибуция хатоси
Бошқа гуруҳ аъзоларининг салбий ҳаракатларини уларнинг характери билан изоҳлаймиз, ижобий ҳаракатларини эса ташқи шароитларга боғлаш.
Стереотиплаш
Гуруҳга мансублигига асосланиб, шахслар маълум хусусиятларга эга деб ўйлаш.
Эссенциализм
Маълум тоифалар ўз хусусиятларини белгилайдиган асосий моҳиятга эга деб ҳисоблаш.
Функционал фиксация
Объектларни фақат уларнинг анъанавий мақсадларида кўрамиз, бу эса муаммоларни ижодий ҳал қилишни чеклайди.
Ахлоқий мандат эффекти
Гўёки ахлоқий кредитлар ишлаб топгандек, яхшилик қилганимиздан кейин ўзимизни ноахлоқий тутишга рухсат этилгандек ҳис қилиш.
Адолатли дунё гипотезаси
Дунё адолатли ва одамлар муносиб бўлган нарсасини олади деб ўйлаймиз, бу эса қурбонларни айблашимизга олиб келиши.
Мантиқий хатолик аргументи
Агар аргументда мантиқий хато бўлса, унинг хулосаси ёлғон бўлиши керак деб ўйлаш.
Авторитетга мойиллик
Обрўли шахсларнинг фикрларига кўпроқ аниқлик ва аҳамият бериш.
Автоматлаштириш хатолиги
Автоматлаштирилмаган манбалардан келадиган қарама-қарши маълумотлардан кўра автоматлаштирилган тизимларнинг таклифларини афзал кўриш.
Эргашиш эффекти
Бошқа кўпчилик шундай қилгани учун биз ҳам шундай эътиқод ёки хулқ-атворни қабул қилиш.
Плацебо эффекти
Даволаш фойда беришига ишонганимиз учун симптомлар ёки шароитларда ҳақиқий ўзгаришларни бошдан кечириш.

Таниш ёки ёқтирган нарса ва одамларни яхшироқ деб тасаввур қиламиз

Ўзга гуруҳнинг бир хиллик хатолиги
Бошқа гуруҳ аъзоларини ўз гуруҳимиз аъзоларига қараганда бир-бирига кўпроқ ўхшаш деб қабул қилиш.
Бошқа ирқ эффекти
Ўз ирқимиздан бошқа ирқдаги одамларнинг юзларини танишда қийналиш.
Ўз гуруҳига мойиллик
Бошқа гуруҳдагиларга қараганда ўз гуруҳимиз аъзоларини афзал кўриш.
Гало эффекти
Битта ижобий хусусиятнинг инсон ёки нарса ҳақидаги умумий таассуротимизга таъсир қилишига йўл қўяш.
Қўллаб-қувватловчилар эффекти
Одамларни ёлғиз бўлгандан кўра, гуруҳ ичида бўлганларида кўпроқ жозибали деб қабул қилиш.
Позитивлик эффекти
Кексалар ўз хотиралари ва диққатларида салбий маълумотлардан кўра ижобий маълумотларни афзал кўриши.
Бу ерда ўйлаб топилмаган
Ташқи манбалардан маҳсулотлар, ғоялар ёки билимларни ишлатиш ёки сотиб олишдан қочиш.
Реактив қадрсизлантириш
Таклифлар ёки ғоялар рақиб ёки душман томонидан киритилгани учунгина уларни қадрсизлантириш.
Кўп юрилган йўл эффекти
Тез-тез фойдаланиладиган йўналишларга кетадиган вақтни етарлича баҳоламаймиз ва нотаниш йўналишларга кетадиган вақтни ортиқча баҳолаш.

Эҳтимоллар ва рақамларни улар ҳақида ўйлаш осонроқ бўлиши учун соддалаштирамиз

Ақлий ҳисоб-китоб
Пулга унинг қаердан келгани, қаерда сақланиши ёки қандай сарфланишига қараб турлича муносабатда бўлиш.
Эҳтимолликка мурожаат қилиш хатоси
Бирор нарса мумкин бўлгани учун у муқаррар ёки эҳтимоли юқори деб ўйлаш.
Нормаллик хатолиги
Нарсалар доимо нормал ишлайди деб ишониб, ҳалокатлар эҳтимоли ва таъсирини етарлича баҳоламаслик.
Мёрфи қонуни
Агар бирор нарса нотўғри кетиши мумкин бўлса, у албатта нотўғри кетади деб кутиш.
Ноль-сумма хатолиги
Вазиятларни ноль-суммали (бир кишининг ютуғи бошқасининг йўқотиши бўлиши керак) деб нотўғри ўйлаймиз, гарчи ундай бўлмаса ҳам.
Омон қолганлар хатоси
Муваффақиятсизликларни эътиборсиз қолдириб, муваффақиятли мисолларга эътибор қаратамиз, бу эса нотўғри хулосаларга олиб келиши.
Субаддитивлик эффекти
Бутуннинг эҳтимолини унинг қисмлари эҳтимоллари йиғиндисидан камроқ деб баҳолаш.
Номинал эффекти
Йирик купюраларни уларнинг майда пулдаги эквивалент қийматига қараганда камроқ сарфлашга мойиллик.
Сеҳрли рақам 7±2
Бир вақтнинг ўзида қисқа муддатли хотирада фақат тахминан 7 та (плюс ёки минус 2) нарсани сақлай олиш.

Бошқалар нима ўйлаётганини биламиз деб ўйлаймиз

Билим лаънати
Бирор нарсани билганимиздан сўнг, уни билмаслик қандай бўлишини тасаввур қилишга қийналиш.
Шаффофлик иллюзияси
Ички ҳолатларимизни бошқалар қай даражада билишини ортиқча баҳолаш.
Прожектор эффекти
Бошқалар бизнинг ташқи кўринишимиз ёки хулқ-атворимизга қанчалик эътибор беришини ортиқча баҳолаш.
Ташқи агентлик иллюзияси
Яхши ёки ёмон натижалар тасодиф эмас, балки ташқи агентлар томонидан юзага келади деб ўйлаш.
Асимметрик идрок иллюзияси
Бошқаларни улар бизни билгандан кўра яхшироқ биламиз ва ўзимизни бошқалар ўзларини билгандан кўра яхшироқ биламиз деб ўйлаш.
Ташқи рағбатлантириш хатоси
Ўзимизни бунинг акси деб кўрган ҳолда, бошқаларни ички қониқишдан кўра ташқи мукофотлар кўпроқ рағбатлантиради деб ўйлаш.
Жинсий ортиқча қабул қилиш хатолиги
(айниқса эркаклар) нейтрал белгиларга асосланиб бошқаларнинг жинсий қизиқишини ёки ноз-карашмасини ортиқча баҳолашга мойиллик.

Ҳозирги дунёқарашимиз ва тахминларимизни ўтмиш ва келажакка кўчирамиз

Телескопик эффект
Хотирлашда биз яқиндаги воқеаларни вақт бўйича орқага ва узоқдаги воқеаларни вақт бўйича олдинга суриш.
Пушти рангли ретроспекция
Ўтган воқеаларни ўша пайтдагидан кўра ижобийроқ эслаш.
Кейинги ақл хатолиги
Натижани билгандан сўнг, биз уни бошидан башорат қилган бўлардик деб ўйлаймиз ("Мен шундай бўлишини билгандим").
Натижага боғлиқ хатолик
Қарорни унинг қабул қилинган вақтдаги сифатига эмас, балки натижасига қараб баҳолаш.
Ахлоқий омад
Одамларнинг ахлоқий жавобгарлигини уларнинг назоратидан ташқарида бўлган натижаларга асосланиб баҳолаш.
Деклинизм
Жамият ёки институтлар таназзулга юз тутмоқда ва ўтмиш яхшироқ эди деб ҳисоблаш.
Таъсир хатолиги
Воқеаларга нисбатан келажакдаги ҳиссий реакцияларнинг давомийлиги ва кучини ортиқча баҳолаш.
Пессимизм хатолиги
Салбий натижалар эҳтимолини ортиқча баҳолаш.
Режалаштириш хатоси
Келажакдаги ҳаракатларнинг фойдасини ортиқча баҳолаб, уларнинг вақти, харажатлари ва хавфларини етарлича баҳоламаслик.
Вақтни тежаш хатолиги
Тезликни оширганда тежалган вақтни нотўғри ҳисоблаймиз, паст тезликларда тежашни ортиқча баҳолаймиз ва юқори тезликларда кам баҳолаш.
Инновацияни қўллаб-қувватлаш хатолиги
Инновациянинг чекловларини паст баҳолаб, унинг фойдалилигини ортиқча баҳолаш.
Проекция хатолиги
Ҳозирги хоҳишларимиз, фикрларимиз ва қадриятларимиз келажакда ҳам шундай қолади деб ўйлаш.
Тийилиш хатолиги
Васвасага қарши туриш ва импульсив хулқ-атворни назорат қилиш қобилиятимизни ортиқча баҳолаш.
Ўзига изчиллик хатолиги
Ўтмишдаги муносабатларимиз ва хулқ-атворимизни ҳозиргиларига ўхшаш деб нотўғри эслаш.