46 Biasar i kategori

Behov for å handle raskt

Djupdykk

Alle biasar

For å handle må vi vere sikre på at vi kan utgjere ein skilnad og kjenne at det vi gjer er viktig

Overtru-effekt

Vi gissar altfor ofte at vi har heilt rett, med ein skyhøg sjølvtillit som på ingen måte står i stil med evnene våre.

Sosial ønskelegheitsbias

I eit forsøk på å framstå gode for andre, pyntar vi på sanninga og framhevar dei fine trekka våre, medan vi gøymer unna tabbane.

Tredjepersonseffekt

Vi trur at media påverkar 'alle dei andre', men meiner bestemt at vi sjølve er altfor smarte til å lèt oss styre av slikt.

Falsk konsensuseffekt

Sidan vi sjølve meiner noko, trur vi altfor ofte at heilt vanlege folk i gata meiner nøyaktig det same som oss.

Vanskeleg-lett-effekt

Viss noko kjennest litt vanskeleg, misser vi trua på eigne evner, men på kjempeenkle oppgåver får vi brått overdriven sjølvtillit.

Dunning-Kruger-effekten

Dei som veit minst, struttar ofte av sjølvtillit og overmot, medan ekspertane ofte er dei som tvilar aller mest på seg sjølve.

Egosentrisk bias

Vi vurderer det aller meste ut frå vårt eige snevre perspektiv, og trur støtt og stadig at vi er hovudpersonen i ting som skjer.

Optimismebias

Vi er evige tidsoptimistar på eigne vegner: Vi trur at ulukkene berre rammar naboen, medan storgevinsten hamnar hos oss sjølve.

Forer-effekten (Barnum-effekten)

Vi les eit horoskop eller ein vag personlegdomstest, og tenkjer umiddelbart at 'jøss, dette stemmer jo på ein prikk om meg!'.

Sjølvtenande bias

Går det bra, er det sjølvsagt fordi vi er så dyktige. Går det dårleg, er det utelukkande berre uflaks eller nokon andre sin feil.

Aktør-observatør-bias

Viss vi gjer ein feil, har vi alltid ei god orsaking. Viss andre gjer det same, er det fordi det er noko grunnleggjande feil med personlegdomen deira.

Kontrollillusjon

Sjølv når ting er reint tilfeldig, har vi ein sterk tendens til å tru at vi i det minste har *litt* påverknad eller kontroll over situasjonen.

Illusorisk overlegenheit

Ni av ti trur bestemt at dei er ein betre sjåfør enn gjennomsnittet – matematikken tilseier at vi innbiller oss evner vi slett ikkje har.

Fundamental attribusjonsfeil

Viss nokon gjer noko dumt, stemplar vi dei raskt som dumme folk, og gløymer totalt å sjå på kva for situasjon som kanskje framkalla det.

Defensiv attribusjonshypotese

Jo verre ei ulykke er, jo sterkare treng vi at nokon har skulda, berre slik at vi kan innbille oss at verda ikkje er utrygg og kaotisk.

Trekk-attribusjonsbias

Vi kjenner at vi er samansette og nyanserte personar som endrar oss etter situasjonen, men vi oppfattar samstundes andre som enkle og forutseielege.

Innsatsrettferdiggjering

Vi likar ting mykje betre dersom vi har måtta kjempe, slite og sveitte litt for å få dei, enn om vi fekk dei rett i fanget.

Risikokompensasjon (Peltzman-effekten)

Vi byrjar å køyra langt farlegare fordi bilen vår har fantastiske bremser, og dermed et vi opp all den ekstra tryggleiken vi hadde.

Handlingsbias

Trangen til å berre 'gjere *noko*' overkøyrer ofte fornufta, sjølv om det lureste ofte ville vore å halde seg heilt i ro og la vere.

Kurtesibias

For å ikkje tråkke nokon på tærne seier vi det vi trur er forventa av oss, og pyntar dermed monaleg på kva vi eigentleg meiner.

For å halde fokus føretrekkjer vi det umiddelbare og gjenkjennelege som er framfor oss

Hyperbolsk diskontering

Heller hundre kroner i handa no enn to hundre i morgon: Vi er svake for påskjøning som kjem lynraskt, jamvel om vi hadde tent på å vente.

Appell til det nye

Kjensla av at dersom noko berre er splitter nytt, så *må* det nesten openbert vere mykje betre enn det gamle.

Identifiserbart offer-effekt

Eit hjarteskjerande bilete av eitt einsleg barn i naud vekkjer mykje meir sympati enn iskalde statistikkar som syner at titusenvis lir.

Affektheuristikk

Magekjensla tek heilt over styringa: Vi lèt dagsforma og humøret avgjere kva som kjennest trygt, farleg eller lurt for oss.

For å få ting gjort har vi ein tendens til å fullføre ting vi har investert tid og energi i

Sunkne kostnadar-feilslutning

Vi nektar å gje opp eit openbert håplaust prosjekt, berre fordi vi allereie har lagt inn altfor mykje tid og pengar i det.

Eskalering av forplikting

Når vi fyrst har forplikta oss til ei tabbe, doblar vi gjerne innsatsen og ressursbruken berre for å sleppe å innrømme feilen for oss sjølve.

Genereringseffekt

Vi hugsar mykje lettare noko vi sjølve har kome på eller forma med eigne ord, framfor noko vi berre har lese passivt i ein tekst.

Tapsaversjon

Sorgen over å brått tape femti kroner bit mykje hardare i oss enn gleda ved å tilfeldig finne ein femtilapp på fortauet.

IKEA-effekten

Ein skeiv og stygg bokhylle er mykje meir verd for oss dersom vi har skrudd han saman med eigne hender og eigne krefter.

Prosesseringsvanske-effekt

Hjernen vår lær aller best med litt motstand: Ting vi må knote litt med for å forstå, set seg mykje betre og djupare fast.

Einingsbias

Ei flaske er ei flaske: Vi vil veldig gjerne tømme i oss den porsjonen vi har fått framfor oss, heilt same om han er enorm eller liten.

Nullrisikobias

Jakta på at absolutt ingenting skal gå gale: Vi brukar mykje krefter på å fjerne ein ørliten risiko heilt, framfor å redusere eit massivt problem monaleg.

Disposisjonseffekt

I aksjemarknaden held vi desperat på taparane i eit løynleg håp om at dei snur, medan vi nesten i småpanikk sel vinnarane for tidleg.

Pseudosikkerheitseffekt

Når det ser ut til at vi vinn, speler vi knalltrygt. Når vi allereie held på å tape, tek vi brått heilt ville sjansar berre for å unngå smellen.

Eigedomseffekt

Sidan tingen allereie er *min*, vil eg brått ha mykje meir betalt for han enn eg nokosinne hadde vore viljug til å gje for han sjølv.

Bumerangeffekt

Viss du tydeleg beviser at eg tek feil, grev eg berre meiningane mine endå djupare ned og insisterer berre endå sterkare på at eg har rett.

Aversjon mot å snu

Vi går mykje heller ein lang omveg enn å ydmykt måtte snu og gå tilbake nøyaktig same veg som vi nett kom ifrå.

For å unngå feil prøver vi å ta vare på sjølvstende og gruppestatus, og unngå uopprettelege avgjerder

Systemrettferdiggjering

Vi forsvarer instinktivt at samfunnet er som det er, og gidd sjeldan prøve endre systemet jamvel om vi opplagt taper på det sjølve.

Reaktans

Blir vi fortalde kva vi absolutt *må* gjere, slår trassen for fullt inn og vi gjer stikk motsett berre for å verne om fridomen vår.

Lokkedue-effekt

Butikkane legg ofte inn eit svindyrt 'lokkealternativ' berre slik at det mellomdyre alternativet brått verkar som eit heilt fantastisk kupp.

Sosial samanlikningsbias

Vi kvir oss for å tilsetje eller støtte folk som er skarpare enn oss på våre eigne sterke sider, i rein frykt for å sjølv miste status.

Status quo-bias

Vi lèt ting fortsetje som dei alltid har vore fordi alt anna kjennest som eit forstyrrande tiltak, jamvel når endring openbert er til det betre.

Abilene-paradokset

Ei heil gruppe endar opp med å ta ei avgjerd som absolutt *ingen* i rommet eigentleg ønskte, berre fordi alle i stykkevis trudde dei andre ville det.

Lova om instrumentet

Har du fyrst fått deg ein solid hammar, ser kvart einaste lite problem du møter brått ut som ein passande spikar.

Chestertons gjerde

Før ein i iveren riv ned eit gjerde, må ein prøve skjøne kvifor det vart bygt – det kan faktisk framleis ha ein svært viktig funksjon.

Tvitydigheitseffekt

Vi vel raskt bort det heilt uvisse til fordel for det trygge og kjende, sjølv om det uvisse kanskje ville ha gjeve ei fantastisk lønning.