190 та хатолик, А дан Я гача

Барча когнитив хатоликлар рўйхати

Сайтдаги барча когнитив хатоликларнинг ягона алифбо рўйхати. Ҳар бир бандда қисқача таъриф берилади; ҳавола орқали эса мисоллар, илмий тадқиқотлар ва хатоликнинг олдини олиш йўллари ҳақидаги тўлиқ маълумотни ўқиш мумкин.

190 хатолик / 190 мос келади

G

I

  • IKEA эффекти

    Ўзимиз қисман яратган маҳсулотларни номутаносиб равишда юқори қадрлаш.

А

  • Абилин парадокси

    Гуруҳ жамоавий равишда гуруҳдаги барча шахсларнинг хоҳишларига зид бўлган ҳаракат йўналишини қабул қилиши.

  • Автоматлаштириш хатолиги

    Автоматлаштирилмаган манбалардан келадиган қарама-қарши маълумотлардан кўра автоматлаштирилган тизимларнинг таклифларини афзал кўриш.

  • Авторитетга мойиллик

    Обрўли шахсларнинг фикрларига кўпроқ аниқлик ва аҳамият бериш.

  • Адолатли дунё гипотезаси

    Дунё адолатли ва одамлар муносиб бўлган нарсасини олади деб ўйлаймиз, бу эса қурбонларни айблашимизга олиб келиши.

  • Ақлий ҳисоб-китоб

    Пулга унинг қаердан келгани, қаерда сақланиши ёки қандай сарфланишига қараб турлича муносабатда бўлиш.

  • Анекдотик хато

    Статистик далиллардан кўра шахсий ҳикоялар ва анекдотларга кўпроқ аҳамият бериш.

  • Аниқ қурбон эффекти

    Катта, аноним гуруҳга қараганда муҳтож бўлган ёлғиз, таниб бўладиган одамга кучлироқ муносабатда бўлиш.

  • Антропоморфизм

    Инсон хусусиятларини, ҳис-туйғуларини ёки ниятларини одам бўлмаган нарсаларга нисбат бериш.

  • Арзимаслик қонуни (Велосипед саройи эффекти)

    Муҳимроқ, аммо мураккаб бўлган масалаларни эътиборсиз қолдириб, биз арзимас масалаларга номутаносиб равишда катта аҳамият бериш.

  • Асбоб қонуни

    Таниш восита ёки ёндашувга ҳаддан ташқари таянамиз ("Агар сизда болға бўлса, ҳамма нарса михга ўхшайди").

  • Асимметрик идрок иллюзияси

    Бошқаларни улар бизни билгандан кўра яхшироқ биламиз ва ўзимизни бошқалар ўзларини билгандан кўра яхшироқ биламиз деб ўйлаш.

  • Асосий кўрсаткич хатоси

    Алоҳида ҳолат ҳақидаги ўзига хос маълумот фойдасига умумий статистик маълумотларни (асосий кўрсаткичларни) эътиборсиз қолдириш.

  • Аффект эвристикаси

    Тезкор қарорлар қабул қилишда, ўзимизни қандай ҳис қилаётганимизга қараб хавф/фойдани баҳолашда жорий ҳис-туйғуларимизга ("ички ҳис") таяниш.

  • Ахлоқий мандат эффекти

    Гўёки ахлоқий кредитлар ишлаб топгандек, яхшилик қилганимиздан кейин ўзимизни ноахлоқий тутишга рухсат этилгандек ҳис қилиш.

  • Ахлоқий омад

    Одамларнинг ахлоқий жавобгарлигини уларнинг назоратидан ташқарида бўлган натижаларга асосланиб баҳолаш.

Б

  • Билим лаънати

    Бирор нарсани билганимиздан сўнг, уни билмаслик қандай бўлишини тасаввур қилишга қийналиш.

  • Биринчилик эффекти

    Рўйхатда тақдим этилган биринчи нарсаларни ўртадагиларга қараганда яхшироқ эслаш.

  • Бирлик хатолиги

    Ҳақиқий миқдоридан қатъи назар, биз стандарт бирликни (бир порция, битта тарелка) истеъмол қилишга мойиллик.

  • Бошқа ирқ эффекти

    Ўз ирқимиздан бошқа ирқдаги одамларнинг юзларини танишда қийналиш.

  • Бу ерда ўйлаб топилмаган

    Ташқи манбалардан маҳсулотлар, ғоялар ёки билимларни ишлатиш ёки сотиб олишдан қочиш.

В

  • Вақтни тежаш хатолиги

    Тезликни оширганда тежалган вақтни нотўғри ҳисоблаймиз, паст тезликларда тежашни ортиқча баҳолаймиз ва юқори тезликларда кам баҳолаш.

  • Вебер-Фехнер қонуни

    Рағбатлардаги ўзгаришларни уларнинг дастлабки катталигига мутаносиб равишда қабул қиламиз (катта рағбатдаги кичик ўзгариш камроқ сезилади).

Г

  • Гало эффекти

    Битта ижобий хусусиятнинг инсон ёки нарса ҳақидаги умумий таассуротимизга таъсир қилишига йўл қўяш.

  • Гиперболик дисконтлаш

    Вақт ўтиши билан ўзгариб турадиган афзалликларга эга бўлган ҳолда, каттароқ, кечроқ мукофотлардан кўра кичикроқ, дарҳол мукофотларни афзал кўриш.

  • Гуруҳ атрибуцияси хатоси

    Шахснинг хусусиятлари у мансуб бўлган гуруҳни акс эттиради ёки гуруҳ қарорлари барча аъзоларнинг хоҳишларини акс эттиради деб ўйлаш.

Ғ

  • Ғалатилик эффекти

    Ғалати ёки ғайриоддий маълумотларни одатий маълумотларга қараганда яхшироқ эслаш.

Д

  • Давомийликни эътиборсиз қолдириш

    Тажрибаларни уларнинг давомийлигини эътиборсиз қолдириб, уларнинг энг юқори интенсивлиги ва охирига қараб баҳолаш.

  • Давомли таъсир эффекти

    Нотўғри маълумотлар тузатилганидан кейин ҳам фикрлашимизга таъсир қилишда давом этиши.

  • Даннинг-Крюгер эффекти

    Қобилияти паст одамлар ўз малакаларини ортиқча баҳолайдилар, қобилияти юқори бўлганлар эса ўзлариникини етарлича баҳоламайдилар.

  • Деклинизм

    Жамият ёки институтлар таназзулга юз тутмоқда ва ўтмиш яхшироқ эди деб ҳисоблаш.

  • Делмор эффекти

    Ўзимизни ривожлантиришимиз керак бўлган соҳалардан кўра, аллақачон ваколатли бўлган соҳаларда мақсадлар қўйишга мойиллик.

  • Диққатга боғлиқ хатолик

    Кўпинча ҳозирги ҳиссий ҳолатимиз ёки ташвишларимизга асосланиб, баъзи нарсаларга кўпроқ эътибор қаратамиз ва бошқаларини эътиборсиз қолдириш.

  • Диспозиция эффекти

    Қиймати ошган активларни сотамиз, қиймати тушиб кетган активларни эса ушлаб туриш.

Ж

З

  • Зейгарник эффекти

    Тугалланганларига қараганда тугалланмаган ёки тўхтатилган вазифаларни яхшироқ эслаш.

  • Земмельвейс рефлекси

    Ўрнатилган нормалар ёки эътиқодларга зид бўлган янги далилларни рефлексив равишда рад этиш.

И

Й

  • Йўқотишдан қочиш

    Бирор нарсани йўқотиш азобини тенг қийматдаги нарсани олиш роҳатидан кўра кучлироқ ҳис қилиш.

К

  • Кайфиятга мос хотира хатолиги

    Ҳозирги ҳиссий ҳолатимизга мос келадиган хотираларни осонроқ эслаш.

  • Камроқ - бу яхшироқ эффекти

    Алоҳида баҳоланганда (лекин биргаликда эмас) каттароқ, камроқ тугалланган вариантдан кўра кичикроқ, тўлиқроқ вариантни афзал кўриш.

  • Кейинги ақл хатолиги

    Натижани билгандан сўнг, биз уни бошидан башорат қилган бўлардик деб ўйлаймиз ("Мен шундай бўлишини билгандим").

  • Кейинги навбат эффекти

    Хавотир ёки тайёргарликка эътибор қаратиш туфайли, биз ўз чиқишимиздан олдинги воқеаларни камроқ эслаш.

  • Кетма-кет эслаш эффекти

    Кетма-кетликдаги нарсаларни улар қандай тақдим этилган бўлса, шундай тартибда эслаганимизда яхшироқ хотирлаш.

  • Кетма-кетлик позицияси эффекти

    Рўйхатнинг бошидаги ва охиридаги нарсаларни ўртадагиларга қараганда яхшироқ эслаш.

  • Консерватизм хатолиги

    Янги далиллар тақдим этилганда ўз эътиқодларимизни етарлича қайта кўриб чиқмаслик.

  • Контекст эффекти

    Рағбатларни қабул қилишимизга атроф-муҳит ёки контекст таъсир қилиши.

  • Контраст эффекти

    Яқинда солиштириш учун нимани кўрганимизга қараб нарсаларни турлича қабул қилиш.

  • Конфабуляция

    Алдаш ниятисиз хотирамиздаги бўшлиқларни тўлдириш учун онгсиз равишда ёлғон хотиралар ёки тушунтиришлар яратиш.

  • Конъюнкция хатоси

    Иккита воқеанинг биргаликда содир бўлишини уларнинг бирининг ўзи содир бўлишидан кўра эҳтимоллироқ деб баҳолаш.

  • Криптомнезия

    Уни бошқа бировдан ўрганганимизни унутиб, биз янглишиб хотирани янги, оригинал ғоя деб ҳисоблаш.

  • Кузатувчи эффекти

    Бирор нарсани кузатиш ҳаракати кузатилаётган нарсани ўзгартириши.

  • Кузатувчининг кутиш эффекти

    Тадқиқотчининг кутишлари тадқиқотда иштирокчиларнинг хулқ-атворига таъсир қилиши мумкин.

  • Кўп юрилган йўл эффекти

    Тез-тез фойдаланиладиган йўналишларга кетадиган вақтни етарлича баҳоламаймиз ва нотаниш йўналишларга кетадиган вақтни ортиқча баҳолаш.

  • Кўрсатмага боғлиқ унутиш

    Хотира яратилаётганда мавжуд бўлган хотира кўрсатмаларисиз маълумотни эслай олмаслик.

  • Кутиш хатолиги

    Маълумотлар ёки кузатувларда нимани кўришни кутсак, шуни кўриш.

Қ

Л

  • Лангар эффекти

    Қарор қабул қилишда биз учратган биринчи маълумотга ("лангарга") ҳаддан ташқари кўп таяниш.

М

  • Мавжудлик эвристикаси

    Хаёлимизга осонгина келадиган воқеалар эҳтимолини ортиқча баҳолаймиз, бу кўпинча яқинда содир бўлгани ёки ҳиссий таъсир туфайлидир.

  • Мажбуриятнинг кучайиши

    Қарор нотўғри эканлиги ҳақидаги далилларга қарамай, айниқса бунинг учун жавобгар бўлганимизда, унга бўлган мажбуриятимизни ошираш.

  • Манбанинг чалкашиши (Манбани кузатиш хатоси)

    Бирор нарсани қаерда, қачон ёки қандай ўрганганимизни чалкаштириб, биз хотира манбасини нотўғри кўрсатиш.

  • Мантиқий хатолик аргументи

    Агар аргументда мантиқий хато бўлса, унинг хулосаси ёлғон бўлиши керак деб ўйлаш.

  • Маълумот хатолиги

    Гарчи у қароримиз ёки ҳаракатимизга таъсир қила олмаса ҳам, биз маълумот излаш.

  • Мёрфи қонуни

    Агар бирор нарса нотўғри кетиши мумкин бўлса, у албатта нотўғри кетади деб кутиш.

  • Модаллик эффекти

    Рўйхатнинг охирги элементларини кўргандан кўра эшитганимизда яхшироқ эслаш.

  • Мослик хатолиги

    Муқобил фаразларни синаб кўришни эътиборсиз қолдириб, биз фаразларни фақат тўғридан-тўғри синов орқали текшириш.

Н

  • Назорат иллюзияси

    Воқеаларни, айниқса тасодифий натижаларни назорат қилиш қобилиятимизни ортиқча баҳолаш.

  • Натижага боғлиқ хатолик

    Қарорни унинг қабул қилинган вақтдаги сифатига эмас, балки натижасига қараб баҳолаш.

  • Ниқобли одам хатоси

    Бирор нарсани битта таъриф остида билсак, уни барча таърифлар остида билишимиз керак деб ўйлаш.

  • Ноаниқлик эффекти

    Қулай натижа эҳтимоли номаълум бўлган вариантлардан қочамиз, маълум эҳтимолликка эга вариантларни афзал кўриш.

  • Ноаниқликка мойиллик

    Натижалар эҳтимоли номаълум бўлган вариантлардан қочамиз, камроқ қулай бўлса ҳам маълум эҳтимолликларни афзал кўриш.

  • Ноль-сумма хатолиги

    Вазиятларни ноль-суммали (бир кишининг ютуғи бошқасининг йўқотиши бўлиши керак) деб нотўғри ўйлаймиз, гарчи ундай бўлмаса ҳам.

  • Ноль-хавф хатолиги

    Каттароқ хавфни сезиларли даражада камайтиришдан кўра, кичик хавфни бутунлай йўқ қилишни афзал кўриш.

  • Номинал эффекти

    Йирик купюраларни уларнинг майда пулдаги эквивалент қийматига қараганда камроқ сарфлашга мойиллик.

  • Нормаллик хатолиги

    Нарсалар доимо нормал ишлайди деб ишониб, ҳалокатлар эҳтимоли ва таъсирини етарлича баҳоламаслик.

  • Нотўғри маълумот эффекти

    Воқеадан кейин чалғитувчи маълумотларга дуч келганимизда, воқеа ҳақидаги хотирамиз аниқлигини йўқотиши.

О

  • Оддий таъсир эффекти

    Шунчаки таниш бўлганимиз учун ҳам нарсаларни афзал кўришни бошлаш.

  • Оккам устараси

    Иккаласи ҳам маълумотларни бир хилда тушунтирганда, биз мураккаброқ тушунтиришлардан кўра соддароқларини афзал кўриш.

  • Омадли қўл хатоси

    Муваффақиятга эришган инсоннинг яна муваффақият қозониш имконияти каттароқ ("омад серияси"да) деб ўйлаш.

  • Омон қолганлар хатоси

    Муваффақиятсизликларни эътиборсиз қолдириб, муваффақиятли мисолларга эътибор қаратамиз, бу эса нотўғри хулосаларга олиб келиши.

  • Оптимизм хатолиги

    Бошқаларга қараганда салбий воқеаларни бошдан кечириш эҳтимоли камроқ ва ижобий воқеаларни бошдан кечириш эҳтимоли кўпроқ деб ўйлаш.

  • Оралиқ эффекти

    Ўқув машғулотлари бир-бирига қўшилиб кетгандан кўра, вақт ўтиши билан тақсимланганда маълумотни яхшироқ ўрганамиз ва эслаш.

  • Орқага қайтишдан қочиш

    Орқага қайтиш энг самарали йўл бўлса ҳам, биз олдинги жойга ёки ҳолатга қайтишдан қочишга мойиллик.

  • Ортиқча ўзига ишониш эффекти

    Ҳақиқий аниқлигимизга нисбатан ўз жавобларимизга, мулоҳазаларимизга ва қобилиятларимизга ҳаддан ташқари ишончимиз бор.

П

  • Парейдолия

    Тасодифий ёки ноаниқ рағбатларда биз маъноли тасвирлар ёки шаклларни (масалан, юзларни) кўриш.

  • Паришонхотирлик

    Маълумотни хотирага ёзиш ёки эслаш пайтида эътиборсизлик туфайли эслай олмаслик.

  • Пессимизм хатолиги

    Салбий натижалар эҳтимолини ортиқча баҳолаш.

  • Плацебо эффекти

    Даволаш фойда беришига ишонганимиз учун симптомлар ёки шароитларда ҳақиқий ўзгаришларни бошдан кечириш.

  • Позитивлик эффекти

    Кексалар ўз хотиралари ва диққатларида салбий маълумотлардан кўра ижобий маълумотларни афзал кўриши.

  • Проекция хатолиги

    Ҳозирги хоҳишларимиз, фикрларимиз ва қадриятларимиз келажакда ҳам шундай қолади деб ўйлаш.

  • Прожектор эффекти

    Бошқалар бизнинг ташқи кўринишимиз ёки хулқ-атворимизга қанчалик эътибор беришини ортиқча баҳолаш.

  • Псевдоишонч эффекти

    Натижалар фойда сифатида тақдим этилганда хавфдан қочадиган танловларни амалга оширамиз, лекин аниқ йўқотишларнинг олдини олиш учун хавфли танловларни қилиш.

  • Пул иллюзияси

    Валютани реал (инфляция ҳисобга олинган) қийматида эмас, балки номинал қийматида ўйлаш.

  • Пушти рангли ретроспекция

    Ўтган воқеаларни ўша пайтдагидан кўра ижобийроқ эслаш.

Р

С

  • Салбийликка мойиллик

    Тенг кучга эга бўлган ижобий тажрибаларга қараганда салбий тажрибаларга кўпроқ психологик аҳамият бериш.

  • Саъй-ҳаракатни оқлаш

    Натижаларга эришиш учун катта куч сарфлаганимизда, уларни юқорироқ қадрлаш.

  • Сеҳрли рақам 7±2

    Бир вақтнинг ўзида қисқа муддатли хотирада фақат тахминан 7 та (плюс ёки минус 2) нарсани сақлай олиш.

  • Синов эффекти

    Маълумотни шунчаки қайта ўрганишдан кўра, уни синов орқали фаол равишда эслаганимизда яхшироқ хотирлаш.

  • Содда реализм

    Дунёни объектив кўряпмиз деб ўйлаймиз ва рози бўлмаган одамлар хабарсиз, мантиқсиз ёки нохолис бўлиши керак деб ҳисоблаш.

  • Содда цинизм

    Бошқаларни асл ҳолатидан кўра кўпроқ худбинроқ бўлишини кутиш.

  • Сохта консенсус эффекти

    Бошқалар бизнинг эътиқодларимиз, қадриятларимиз ва хулқ-атворимизга қанчалик қўшилишини ортиқча баҳолаш.

  • Сохта корреляция

    Ўзгарувчилар ўртасида ҳеч қандай муносабат мавжуд бўлмаганда ҳам биз алоқани кўриш.

  • Сохта устунлик

    Бошқаларга нисбатан ўз сифатларимиз ва қобилиятларимизни ортиқча баҳолаймиз (шунингдек "Вобегон кўли эффекти" деб ҳам аталади).

  • Сохта хотира

    Аслида ҳеч қачон содир бўлмаган воқеаларни эслаймиз ёки уларни қандай содир бўлганлигидан жуда фарқли равишда хотирлаш.

  • Сохта ҳақиқат эффекти

    Маълумотнинг ҳақиқий асосига қарамай, такрорий эшитишдан сўнг унинг тўғрилигига ишонишга мойиллик.

  • Статус-кво хатолиги

    Ўзгариш фойдали бўлса ҳам, биз ҳозирги ҳолатни афзал кўрамиз ва ўзгаришларга қаршилик кўрсатиш.

  • Стереотиплаш

    Гуруҳга мансублигига асосланиб, шахслар маълум хусусиятларга эга деб ўйлаш.

  • Субаддитивлик эффекти

    Бутуннинг эҳтимолини унинг қисмлари эҳтимоллари йиғиндисидан камроқ деб баҳолаш.

  • Субъектив тасдиқлаш

    Иккита бир-бирига боғлиқ бўлмаган воқеани боғлиқ деб қабул қиламиз, чунки биз улар шундай бўлиши кераклигига ишонамиз ёки кутиш.

  • Сўнаётган аффект хатолиги

    Салбий хотиралар билан боғлиқ туйғу, ижобий хотиралар билан боғлиқ туйғуга қараганда тезроқ сўнади.

  • Сўнггилик эффекти

    Рўйхатдаги энг охирги тақдим этилган нарсаларни энг яхши эслаш.

  • Суффикс эффекти

    Рўйхатнинг охирига элемент қўшиш, айниқса эшитиш хотирасида, олдинги элементларни эслашни камайтиради.

Т

  • Тажрибачининг хатолиги

    Тажрибачиларнинг кутишлари уларнинг тадқиқотлари натижасига онгсиз равишда таъсир қилиши.

  • Такрорийлик иллюзияси (Баадер-Майнхоф феномени)

    Бирор нарсани биринчи марта пайқаганимиздан сўнг, биз уни тез-тез пайқашга мойил бўламиз, бу эса уни тўсатдан ҳамма жойда деб ўйлашимизга олиб келиши.

  • Танлаб қабул қилиш

    Ўз кутишларимиз ва эътиқодларимизга асосланиб, нима кўраётганимиз ва эшитаётганимизни фильтрлаш.

  • Танланма ҳажмига бефарқлик

    Кичик танланмалар катта танланмаларга қараганда камроқ ишончли эканлигини тушунмаслик.

  • Танловни қўллаб-қувватлаш хатолиги

    Ўз танловларимизни аслидагидан кўра яхшироқ деб эслаш.

  • Тасдиқлашга мойиллик

    Маълумотларни ўзимизнинг аввалдан мавжуд эътиқодларимизни тасдиқлайдиган тарзда қидирамиз, талқин қиламиз ва эслаш.

  • Тафовут хатолиги

    Иккита вариантни алоҳида баҳолагандан кўра, бир вақтда баҳолаганда кўпроқ фарқли деб билиш.

  • Ташқи агентлик иллюзияси

    Яхши ёки ёмон натижалар тасодиф эмас, балки ташқи агентлар томонидан юзага келади деб ўйлаш.

  • Ташқи рағбатлантириш хатоси

    Ўзимизни бунинг акси деб кўрган ҳолда, бошқаларни ички қониқишдан кўра ташқи мукофотлар кўпроқ рағбатлантиради деб ўйлаш.

  • Таъсир хатолиги

    Воқеаларга нисбатан келажакдаги ҳиссий реакцияларнинг давомийлиги ва кучини ортиқча баҳолаш.

  • Текислаш ва ўткирлаштириш

    Воқеаларни қайта гапириб бераётганда, биз баъзи тафсилотларни соддалаштирамиз (текислаймиз) ва бошқаларини таъкидлаймиз (ўткирлаштирамиз).

  • Телескопик эффект

    Хотирлашда биз яқиндаги воқеаларни вақт бўйича орқага ва узоқдаги воқеаларни вақт бўйича олдинга суриш.

  • Тескари таъсир эффекти

    Эътиқодларимизга қарши далилларга дуч келганимизда, баъзан уларни ўзгартириш ўрнига ушбу эътиқодларни мустаҳкамлаш.

  • Тизимни оқлаш

    Ҳатто шахсий зараримизга бўлса ҳам, мавжуд ижтимоий, иқтисодий ва сиёсий тизимларни ҳимоя қиламиз ва оқлаш.

  • Тийилиш хатолиги

    Васвасага қарши туриш ва импульсив хулқ-атворни назорат қилиш қобилиятимизни ортиқча баҳолаш.

  • Тилнинг учида туриши феномени

    Бирор нарсани билиш ҳиссини бошдан кечирамиз, лекин вақтинчалик уни хотирадан чиқариб ололмаш.

  • Тўғрилик иллюзияси

    Маълумотларга асосланиб натижаларни талқин қилиш ва башорат қилиш қобилиятимизни, айниқса маълумотлар изчил бўлганда, ортиқча баҳолаш.

  • Тўпланиш иллюзияси

    Тасодифий воқеалар ёки маълумотларда аслида мавжуд бўлмаган қонуниятларни кўриш.

  • Туяқуш эффекти

    "бошимизни қумга яшириш" орқали салбий маълумотлардан қочиш.

Ў

У

  • Учинчи шахс эффекти

    Оммавий ахборот воситаларининг хабарлари ўзимизга қараганда бошқаларга кўпроқ таъсир қилади деб ҳисоблаш.

Ф

  • Фон Ресторфф эффекти

    Атрофидагилардан ажралиб турадиган нарсанинг (ўзига хослиги билан) эсда қолиш эҳтимоли кўпроқ.

  • Форер эффекти (Барнум эффекти)

    Ноаниқ, умумий шахсият таърифларини жуда аниқ ва махсус биз учун мослаштирилган деб ҳисоблаш.

  • Фрейминг эффекти

    Унинг қандай тақдим этилишига қараб бир хил маълумотлардан турлича хулосалар чиқариш.

  • Фундаментал атрибуция хатоси

    Бошқаларнинг хулқ-атворини тушунтиришда биз шахсий хусусиятларга ортиқча эътибор берамиз ва вазият омилларини етарлича баҳоламаслик.

  • Функционал фиксация

    Объектларни фақат уларнинг анъанавий мақсадларида кўрамиз, бу эса муаммоларни ижодий ҳал қилишни чеклайди.

Х

  • Хавфни компенсация қилиш (Пельцман эффекти)

    Хавфсизлик чоралари билан ҳимоялангандек ҳис қилганимизда, биз ушбу чораларнинг фойдасини йўққа чиқариб, кўпроқ таваккал қилиш.

  • Хатолик кўр нуқтаси

    Бошқалардаги когнитив хатоликларни тан оламиз, лекин уларни ўзимизда кўра олмаслик.

  • Хик қонуни

    Қарор қабул қилиш учун кетадиган вақт танловлар сони ва мураккаблиги билан логарифмик равишда ортади (UX дизайнида муҳим).

  • Хотирани нотўғри боғлаш

    Фантазияни реаллик билан ёки бир воқеани бошқаси билан чалкаштириб, биз хотирани нотўғри манбага ёки контекстга боғлаш.

  • Хотирани тормозлаш

    Баъзи хотиралар бошқа хотираларни эслаб қолишга фаол равишда халақит беради ёки бостиради.

  • Худбинлик хатолиги

    Муваффақиятларни ўзимизнинг қобилиятларимиз ва саъй-ҳаракатларимиз билан изоҳлаймиз, лекин муваффақиятсизликларни ташқи омилларга боғлаш.

  • Хўрак эффекти

    Учинчи, асимметрик устунликка эга вариант киритилганда, икки вариант ўртасидаги танловимиз ўзгаради.

  • Хурофот

    Маълум бир гуруҳга аъзо бўлганлигига асосланиб, шахслар ҳақида олдиндан шаклланган фикрларга эга бўлиш.

  • Хусусиятни тиркаш хатолиги

    Вазиятларда ўз шахсиятимизни ўзгарувчанроқ деб биламиз, бошқаларни эса башорат қилиш мумкин бўлган деб кўриш.

  • Хушмуомалалик хатолиги

    Ўз ҳақиқий эътиқодларимизни билдиришдан кўра, бошқаларни хафа қилмаслик учун ижтимоий жиҳатдан мақбул фикрларни билдиришга мойилмиз (кўпинча сўров маълумотларини бузади).

Ҳ

  • Ҳаракатга мойиллик

    Ҳатто ҳаракатсизлик статистик жиҳатдан яхшироқ танлов бўлса ҳам, биз ҳеч нарса қилмасликдан кўра "нимадир қилишни" афзал кўрамиз (инвестиция ва спортда кенг тарқалган).

  • Ҳаракатсизлик хатолиги

    Зарарли ҳаракатларни тенг даражада зарарли ҳаракатсизликлардан ёмонроқ деб баҳолаш.

  • Ҳимоя атрибуцияси гипотезаси

    Назорат қилинадиган дунёга бўлган ишончимизни ҳимоя қилиш учун, натижанинг оғирлиги ортиб бориши билан зарар етказувчини кўпроқ айблаш.

Ч

  • Честертон девори

    Бирор нарсани олиб ташлашдан олдин унинг нима учун мавжудлигини тушунишимиз керак, чунки у биз билмаган мақсадга хизмат қилиши мумкин.

  • Чўққи-охири қоидаси

    Тажрибаларни умумий тажрибага эмас, балки уларнинг энг қизғин нуқтасида ва охирида қандай ҳис қилганимизга қараб баҳолаш.

Ш

Э

  • Эгалик эффекти

    Эга бўлган нарсаларни эга бўлмаган нарсаларимиздан юқорироқ қадрлаймиз, шунчаки уларга эга бўлганимиз учун.

  • Эгоцентрик хатолик

    Ўз нуқтаи назаримизга ҳаддан ташқари таянамиз ва воқеалардаги ролимизни ортиқча баҳолаш.

  • Эмпатия бўшлиғи

    Ҳиссий ҳолатларнинг ўзимиз ва бошқаларнинг хулқ-атвори ва қарорларига таъсирини етарлича баҳоламаслик.

  • Эргашиш эффекти

    Бошқа кўпчилик шундай қилгани учун биз ҳам шундай эътиқод ёки хулқ-атворни қабул қилиш.

  • Эссенциализм

    Маълум тоифалар ўз хусусиятларини белгилайдиган асосий моҳиятга эга деб ҳисоблаш.

  • Эҳтимолликка мурожаат қилиш хатоси

    Бирор нарса мумкин бўлгани учун у муқаррар ёки эҳтимоли юқори деб ўйлаш.

  • Эҳтимолликни эътиборсиз қолдириш

    Ноаниқлик шароитида қарор қабул қилишда биз эҳтимолликни эътиборсиз қолдирамиз, кўпинча бунинг ўрнига натижаларга эътибор қараташ.

  • Эътиборни қаратиш эффекти

    Воқеанинг бир жиҳатига ҳаддан ташқари кўп аҳамият берамиз, бу келажакдаги натижаларни башорат қилишда хатоларга олиб келиши.

  • Эътиқоднинг қайта кўриб чиқилиши

    Янги далиллар тақдим этилганда, биз эътиқодларимизни номутаносиб равишда, ё ортиқча, ёки етарлича бўлмаган даражада янгилаш.

Ю

  • Юмор эффекти

    Кулгили маълумотларни кулгили бўлмаган маълумотларга қараганда яхшироқ эслаш.

Я

  • Якуний атрибуция хатоси

    Бошқа гуруҳ аъзоларининг салбий ҳаракатларини уларнинг характери билан изоҳлаймиз, ижобий ҳаракатларини эса ташқи шароитларга боғлаш.

  • Янгилик иллюзияси

    Яқинда пайқаган нарсамиз, гарчи узоқ вақтдан бери мавжуд бўлса ҳам, янги ҳодиса деб ўйлаш.

  • Янгиликка мурожаат

    Янги нарса автоматик равишда эски нарсадан яхшироқ деб ўйлаш.

  • Яратиш эффекти

    Маълумотни шунчаки ўқиганимиздан кўра, ўзимиз яратганимизда яхшироқ эслаш.

  • Яширин ассоциациялар

    Онгли равишда англамаган ҳолда муҳокамалар ва хулқ-атворга таъсир қилиб, хотирадаги тушунчаларни автоматик равишда боғлаш.

  • Яширин стереотиплар

    Онгсиз равишда ижтимоий гуруҳларнинг аъзоларига маълум сифатларни нисбат бериш.

Қидирув бўйича ҳеч қандай хатолик топилмади.

Тоифалар бўйича

Ҳар бир хатолик ҳал қиладиган тўртта муаммо

Хатоликлар — тасодифий хатолар тўплами эмас. Уларнинг ҳар бири мия тўртта муаммодан бирини ҳал қилиш учун фойдаланадиган қисқа йўлдир: маълумотнинг ортиқчалиги, маънонинг етишмаслиги, тезкор қарор қабул қилиш зарурати ва нимани эслаб қолиш кераклигини ҳал қилиш.

Ҳаддан ортиқ маълумот

40 хатолик

Маъно етишмаслиги

64 хатолик

Тез ҳаракат қилиш зарурати

46 хатолик

Нимани эслаб қолишимиз керак?

40 хатолик

Рўйхатни ўқиб чиқиш — бу ишнинг энг осон қисми

Хатолик содир бўлаётган пайтнинг ўзидаёқ уни пайқаш учун амалиёт керак. Бепул 21 кунлик курсда кунлик қисқа дарслар орқали уларнинг барчасини ўрганиб чиқасиз.

Бепул курсни бошлаш